Sterrenkunde volgens het boekje

Nu de eerste pannekoeken...herstel pannenkoekenbakkers hun uithangborden hebben aangepast, wordt het hoog tijd om eens op een rijtje te zetten wat de 'nieuwe spelling' voor gevolgen heeft voor de sterrenkunde. Want ook de redactie van Zenit ontkomt natuurlijk niet aan de consequenties van de recente spellingswijziging. Wat overigens niet wil zeggen dat zij deze al konsekwent hanteert...zeker niet zolang er geen bijgewerkte spellingcheckers zijn.

Het zwaartepunt van de nieuwe spelling is zonder twijfel de nieuwe regel voor het gebruik van de tussen-n. Het bekendste gevolg hiervan is natuurlijk de hierboven aangehaalde pannenkoek, die de sterk verouderde en uiterst smakeloze pannekoek vervangt. Grappig genoeg bestaat ook binnen de sterrenkunde al decennia lang discussie over zo'n n. Wie een brief naar de astronomen van het instituut 'Anton Pannekoek' (!) te Amsterdam stuurt, dient deze te adresseren aan het 'Sterrenkundig Instituut'. En dat terwijl een brief voor een Utrechts astronoom beslist niet aankomt als er niet duidelijk 'Sterrekundig Instituut' op de envelop staat.

Eigenlijk is deze sterrenkundige knoop reeds in de Nederlandse Spellingwet van 1947 doorgehakt. Want in het uit deze wet voortkomende 'groene boekje' wordt sterrenkunde reeds met de tussen-n gespeld. Maar de taalkundigen maakten het er niet makkelijker op, door ook de woorden sterrekijker en sterretijd op te nemen. (Ook het woord sterrenkijker staat in het oude groene boekje: sterrekijker heeft de betekenis van telescoop, sterrenkijker is degene die naar de sterren tuurt.)

Aan alle discussie hierover is nu een einde gekomen. Alle samenstellingen met het woord ster - tenzij het plantjes betreft - hebben in de nieuwe spelling een tussen-n gekregen. Ook de woorden sterrenjaar, sterrentijd, sterrenlicht en sterrenkijker. In al deze gevallen wordt gewoon de volgende vuistregel: "schrijf e bij woorden die zelf op een e eindigen (seconde), schrijf en in andere gevallen (minuut - minuten)". Exit sterrewind dus. En ook exit planetoïdengordel, want dat zal nu wel planetoïdegordel moeten zijn. Uitsluitsel wordt niet gegeven, maar let op: het nieuwe groene boekje, de officiële 'Woordenlijst Nederlandse taal', vermeldt wel asteroïdengordel, terwijl de 'Nieuwe Spellinggids van de Nederlandse Taal' het houdt op asteroïdegordel.

Blijkbaar zijn meerdere interpretaties van 'de' nieuwe spelling mogelijk. Zo komen we in de lijsten het woord planetenbaan tegen en ook planeetbaan, maar staat in voornoemde Spellinggids alleen het woord kometenbaan. Zou het dan per se niet komeetbaan mogen zijn? En wat te denken van kometenstaart? Ik zie het mezelf nog niet zo snel opschrijven. Maar er is een uitweg: het 'groene boekje' vermeldt wel komeetkern. En wat doen we met het vertrouwde planetesimaal, wordt dat nu planetensimaal of planeetsimaal?

Sterrenkundigen komen er eigenlijk nog genadig van af. Want stel je bent een natuurkundige die zich bezighoudt met het allerkleinste. Vroeger mocht je je dan nog quantumfysicus noemen. Maar de nieuwe spelling heeft daar korte metten mee gemaakt: voortaan heet dat kwantumfysicus. En dan mag je nog blij zijn dat de y niet in een i is veranderd, zoals bij oxide en oxideren.

Een ander bescheiden gevolg van de nieuwe spelling is het officieel afschaffen van een aantal alternatieve spellingen. Vroeger keek bijna niemand raar op als je teleskoop schreef in plaats van telescoop, of spektrum in plaats van spectrum, of kartograaf in plaats van cartograaf. Maar nu ben je als rijksambtenaar ernstig in overtreding als je die k hanteert.

Nu we toch met muggenzifterij bezig zijn....ook de naam van ons tijdschrift blijkt door veel mensen hardnekkig fout te worden gespeld. Die naam luidt Zenit - zonder h dus. En daarmee voldoen we reeds 22 jaar aan de spelling volgens het groene boekje!

Eddy Echternach

Uit Zenit november 1996, blz. 485.