Fotografie

Zonsverduisteringen behoren tot de mooiste astronomische verschijnselen om te fotograferen. Een goede voorbereiding is echter zeer belangrijk.

De totaliteit van een zonne-eclips duurt maar enkele minuten. Als we de totaliteit willen fotograferen én er ook nog wat van willen zien, moeten we dus een keuze maken: we kunnen niet alle verschijnselen die zich rond zo'n verduistering afspelen met één foto- of filmcamera met één lens vastleggen. Zelfs als we ons beperken is een goede planning zeer gewenst. Een stabiele opstelling van de camera is noodzakelijk. Een afstandsbediening en een kleine zaklamp komen eveneens goed van pas. Gebruik nieuwe batterijen of een goed opgeladen accu. Zet je lens vast op de stand 'oneindig'.

Oefening vooraf is aan te bevelen, zodat je tijdens de eclips alles routinematig kunt afhandelen. Kies de opnamen zo dat zo min mogelijk camerahandelingen nodig zijn, in ieder geval geen wisseling van lenzen, van film of andere tijdrovende (her)instellingen. Als het mogelijk is, automatiseer dan een aantal handelingen: een videocamera die vanzelf doorloopt, camera's die met minimale inspanning (zonder veel herinstelling) opnamen maken, enz.

Voor de gedeeltelijke fase kan men vooraf testopnamen maken: de fotografische omstandigheden bij een gedeeltelijk verduisterde zon en bij de onverduisterde zon, zijn vrijwel gelijk. Maar het belangrijkste advies is, reserveer voldoende tijd om te kijken, met en zonder kijker. De beelden die op je netvlies vallen, maken beslist meer indruk dan die van de fotografische emulsie. Er zijn nog steeds enthousiaste fotografen die pas na afloop de eclips bekijken op de hopelijk gelukte opnamen, omdat ze er op het moment zelf geen tijd voor hadden! Ze hebben beslist het belangrijkste gemist.

Eclips Dit is een compositiefoto van de eclips van 26 februari 1998. Het betreft zes opnamen gemaakt met een Celestron 80 mm f/8 fluoriet refractor. Er is van 1/125 tot 2 sec oplopend belicht op Kodak Royal Gold 100 film. De negatieven werden gescand en vervolgens bewerkt: iedere opname werd radiaal vervaagd en dit vervaagde beeld werd afgetrokken van het originele beeld. Aldus werden de fijnste structuren zichtbaar in laag contrast. Vervolgens is dit laatste beeld opgeteld bij het origineel waardoor de details versterkt naar voren kwamen. Alle zes aldus bewerkte opnamen werden via de computer samengevoegd tot één beeld met een rijke structuur in zowel de binnen- als in de buitencorona. Tenslotte werd de helderheid van de hemelachtergrond enigszins aangepast aan de visuele indruk. (Foto: Fred Espenak ©1998)

Tijdens de gedeeltelijke fase is het gebruik van filters noodzakelijk. Daarvoor geldt in principe hetzelfde als voor visuele waarneming. Zo is een mylar filter (Solar Screen) in een dubbele laag een goedkope, maar goede bescherming. Tijdens de totaliteit dienen alle filters verwijderd te worden, tenzij men speciale polarisatie- of radiaal verlopende filters wil gebruiken.

Bij gebruik van een camera met standaardlens is de belichtingstijd tijdens de totaliteit minder belangrijk: vrijwel elke combinatie van ISO-waarde, diafragma en belichtingstijd levert een beeld op van de corona: de binnencorona vlakbij de maanrand is zeer helder en wordt al bij een korte belichtingstijd vereeuwigd. De buitengebieden van de corona daarentegen zijn zeer lichtzwak: wel duizend maal zwakker dan de binnendelen. Dus te lang belichten kan haast niet.

Brandpuntsafstand

Belangrijk is wel de brandpuntsafstand van de (tele)lens of telescoop. Hoe groter die afstand, des te groter het zonsbeeld op het negatief en des te meer details men in principe kan zien in de corona. De diameter van het beeld van de zon (of de maan) op het negatief of ccd-chip is eenvoudig te bepalen: het is de effectieve brandpuntsafstand van de lens (of de combinatie van lenzen) gedeeld door het getal 109. We krijgen dan de waarde in mm. Dus bij een focus van 100 mm is het zonsbeeldje 0,9 mm groot. Bij een brandpunt van 1000 mm iets meer dan 9 mm. De corona is als geheel natuurlijk groter dan de zon. Bij een brandpuntsafstand van meer dan één meter kan men slechts een deel van de corona op een kleinbeeldnegatief (diameter 35 mm) krijgen. Gebruikt u een digitale spiegelreflex, hou er dan rekening mee dat bij de meeste modellen de beeldopnamechip kleiner is dan het kleinbeeldformaat.

Bij de grotere telelenzen is de belichtingstijd wel weer van belang. De chromosfeer, de protuberansen en het parelsnoereffect vergen een korte belichting binnen vrij enge grenzen. De buitencorona goed vastleggen betekent dan ook een overbelichte binnencorona. Zo zijn er meer beperkingen.

Belichting

De ervaren eclipsfotograaf Fred Espenak adviseert eerst de te gebruiken apparatuur te kiezen, met name de grootte van de lens (c.q. de brandpuntsafstand en de openingsverhouding daarvan) en de gevoeligheid (ISO-getal). Let op het beeldveld van het negatief: dat is afhankelijk van de brandpuntsafstand. In bijgaande tabel kan men dan aflezen welk verschijnsel van de eclips men kan vastleggen bij welk diafragma en bij welke belichtingstijd.

Kies daarbij als standaard de belichtingstijd voor het fotograferen van protuberansen. Zo'n vijf tot tien seconden vóór het moment van de totaliteit kan men het filter verwijderen en beginnen met het maken van opnamen. Maak bij het begin van de totaliteit als de corona zichtbaar wordt, een aantal opnamen uitgaande van de tijd nodig voor de protuberansen en vervolgens steeds met iets langere belichting. Dat kan men eventueel nog eens in omgekeerde volgorde herhalen. Als u de diamantring wilt vastleggen, kan dat het gemakkelijkst op het einde van de totaliteit: start de opnamen daarvoor als het parelsnoereffect verschijnt en belicht tot vier of meer maal zo lang als daarvoor staat aangegeven. Dan is er een goede kans dat een diamantring op de foto staat. Zo'n tien seconden na afloop van de totaliteit moet men de zonnefilters weer voor de lens (en de ogen!) plaatsen.

Het is ook aardig meerdere opnamen van de gedeeltelijk en totaal verduisterde zon op één foto te zetten. Een standaardlens van 35 of 50 mm is daar prima geschikt voor. Maak om de vijf of tien minuten een kort belichte opname en een wat langer belichte tijdens de totaliteit. Het telkens anders verduisterde zonsbeeldje verschijnt dan een aantal keren op hetzelfde beeld. De camera moet wel zeer stabiel opgesteld staan.

Zeer illustratief is ook een opname van de sikkeltjes onder bladeren van een boom of door gaatjes in een stuk karton: het camera obscura-effect.

Digitale fotografie

Tegenwoordig heeft bijna iedereen zijn klassieke camera ingeruild voor een digitale fotocamera. Het gebruik van deze camera's verschilt niet zo veel van de vroegere camera's, dus bovenstaande tekst - die al wat ouder is, maar enkele malen is geupdate - is nog steeds geldig. Maar besef wel dat veel kleine digitale camera's gewoon vergelijkbaar zijn met de klassieke compactcamera en de vaste lens en beperkte zoomfunctie staat gedetailleerde fotografie niet toe. Wel kunnen omgevingsverschijnselen en bijv. heldere sterren en planeten rond de verduisterde zon worden vastgelegd. Er zijn ook grotere modellen met vaste lenzen met een groot zoombereik. Deze zijn beter geschikt voor detailfotografie, maar omdat de beeldchip vaak ook gebruikt wordt voor de zoeker, moet u wel uitkijken dat u de chip niet beschadigt door het felle zonlicht kort voor en na de totaliteit.

Digitale spiegelreflexcamera's verdienen de voorkeur als u de corona in detail wilt vastleggen. Deze kunnen gebruikmaken van lange telelenzen en telescopen. Zorg er vooraf wel voor dat u de bediening perfect in de vingers hebt. Tijdens het richten gebruikt u de klassieke zoeker en is er geen kans dat u de beeldchip beschadigt, maar pas natuurlijk op voor uw eigen ogen!

En net zo min als u bij de klassieke camera een film kunt wisselen tijdens de totaliteit (er zijn mensen die dit hebben geprobeerd!), moet u bij de digitale camera niet de fout maken om tijdens de totaliteit al uw foto's terug te willen kijken om te zien of ze zijn gelukt. Daarmee verspeelt u kostbare tijd! Afhankelijk van uw voorbereiding (en geluk!) lukken de foto's wel of niet. Maar controleer dat pas als alles is afgelopen. Als foto's maken om wat voor reden niet lukt, kijk dan verder met uw eigen ogen en geniet!

Oorspronkelijke tekst: Mat Drummen. Overgenomen uit Zenit juli/augustus 1998.
Bewerking voor digitale fotografie: Edwin Mathlener, februari 2005, februari 2006, april 2009.