Zenit in januari 2004
 Bij de voorplaat: Dit eerste nummer van de 31ste jaargang is eigenlijk een dubbel themanummer. We geven niet alleen een overzicht van de belangrijkste resultatenvan ISO (hieronder), maar ook van het prachtige poollicht dat in oktober te zien was. De foto die het omslag siert is gemaakt door Jan Adelaar, die in de nacht van 30 op 31 oktober 2003 deze rode gloed boven Arnhem vastlegde. (Zie blz. 44 e.v.) |
Thema: Resultaten van ISO
Dit nummer van Zenit staat voor een belangrijk deel in het teken van een satelliet die alweer een vijftal jaren geleden werd uitgeschakeld: de Infrared Space Observatory, kortweg ISO. Tot op de dag van vandaag verschijnen er wetenschappelijke publicaties -- het zijn er inmiddels meer dan duizend! -- die op ISO-gegevens zijn gebaseerd. Daarmee is ISO een van de meest productieve ruimtemissies ooit.
ISO keek naar het 'koude', veelal naar plekken die nogal 'stoffig' zijn. Zo tuurde de satelliet in wolken van gas en stof waarin sterren geboren worden, waarbij onder meer kwam vast te staan dat het begin van stervorming een ijskoud proces is, bij temperaturen van 250 graden onder nul. Verder ontdekte ISO dat de meeste jonge sterren omgeven zijn door een schijf van stof en gas, waarin planeten kunnen ontstaan. Daarbij kon ook de chemische samenstelling van het stof worden gemeten, hetgeen in een compleet nieuw vakgebied resulteerde: de astromineralogie.
In een zestal artikelen geven auteurs die met ISO hebben gewerkt een overzicht van de belangrijkste resultaten. Daarbij ligt de nadruk op de Nederlandse bijdragen aan deze succesvolle missie.
4 De erfenis van de Short Wavelength Spectrometer
Russ Shipman, Peter Roelfsema en Thijs de Graauw
De laatste vijf decennia zijn allerlei detectors en andere waarneeminstrumenten gebouwd om het heelal door een 'infraroodbril' te bekijken. Helaas hebben alle sterrenwachten op aarde te maken met hetzelfde fundamentele probleem: onze dampkring. De 'infraroodvensters' van de aardatmosfeer zijn smal en geven geen compleet beeld: er is duidelijk behoefte aan atmosfeervrije waarnemingen. Vandaar dat in 1995 ISO werd gelanceerd, met aan boord onder meer het Nederlandse instrument SWS, waarmee de 'vingerafdrukken' van interstellaire atomen en moleculen konden worden genomen.
10 ISO helpt de evolutie van jonge zware sterren te ontrafelen
Annemieke Gloudemans-Boonman en Ewine van Dishoeck
Eén van de grote mysteries van het ontstaan van sterren is wel hoe zware sterren worden gevormd. Deze sterren zijn minstens tien keer zo zwaar als de zon, waardoor ze zeldzamer zijn en we er minder over weten dan over het ontstaan van lichtere sterren zoals de zon. De geboorte van deze sterren voltrekt zich achter een donkere sluier van gas en stof, waardoor zij niet in zichtbaar licht is te zien. Dankzij ISO hebben we een kijkje kunnen nemen in het omhulsel vlakbij zo'n protoster.
16 Wega-achtige sterren: sterren met bouwmateriaal voor planeten
Carsten Dominik en Harm Habing
Voor een wetenschappelijk antwoord op de vraag of er elders in het heelal leven is, moet een aantal hordes worden genomen. Zijn er sterren vergelijkbaar met de zon? Zijn er planeten rond die sterren? Komt op die planeten leven voor? En is dat leven intelligent? Wetenschappelijk onderzoek heeft de eerste beide hordes inmiddels met succes genomen. Veel sterren blijken planeten te hebben of op zijn minst omringd te zijn door planetair bouwmateriaal.
20 Stof tot nadenken
Frank Molster en Ciska Kemper
ISO heeft zeer veel met stof omringde sterren bestudeerd, en dat heeft het beeld dat astronomen van stof hadden sterk veranderd. Voor de lancering dacht men dat het ruimtestof vrij eenvoudig van samenstelling was, maar de ISO-resultaten hebben uitgewezen dat er een zeer rijke verscheidenheid aan mineralen in de ruimte aanwezig is.
25 Teer en roet tussen de sterren
Els Peeters, Xander Tielens en Jan Cami
In de ruimte wemelt het van de polycyclische aromatische koolwaterstofmoleculen, kortweg PAKs. Ze zijn in feite een vorm van interstellaire milieuvervuiling, die afkomstig is van sterren. De PAKs zenden een karakteristieke vorm van infraroodstraling uit, die met de ISO-satelliet in volle glorie bestudeerd is.
30 ISO's kijk op koolstofrijke sterren
Sacha Hony
Gedurende hun laatste levensdagen doorlopen sommige sterren die vergelijkbaar zijn met onze zon een bijzondere fase. De sterren hebben dan een overschot aan koolstof ten opzichte van andere atomen en vertonen hierdoor een compleet andere chemie dan andere stervende sterren. In het algemeen wordt aangenomen dat de organische verbindingen in de interstellaire ruimte hun oorsprong vinden in de winden van zulke sterren.
Verder in dit nummer:
34 Korte berichten
40 Honderd jaar rekenen aan het weer
44 Poollicht 2003
56 De sterrenhemel van januari
58 Het weer van november 2003
60 Activiteiten