Amateurs Actief -- Zenit juni 2000
|
Een nacht om nooit te
vergeten
Bert Dekker en Gilbert
Peeters
De heldere nacht van 6/7 april had voor de hemelwaarnemers een opmerkelijke
verassing in petto. Die nacht namelijk vond een, voor ons land, zeldzaam
verschijnsel plaats aan de noordelijke nachthemel. Door de verhoogde activiteit
van de Zon was er voor het eerst in tien jaar weer poollicht zicht baar
in onze contreien. De beschrijvingen en opnamen waren zo indrukwekkend
dat we al snel besloten om een 'Amateurs actief' aan dit fenomeen te wijden.
We gaan deze nacht nog eens herbeleven, samen met de gelukkigen onder ons,
die deze 'nacht om nooit te vergeten' hebben mogen meemaken.
We beginnen ons relaas op de avond van 6 april in Bodegraven. Daar
is Bert van Dijk bezig met het voorbereiden van een dialezing voor de verenigingsbijeenkomst
van de Werkgroep Astrofotografie. We laten Bert aan het woord over zijn
ervaringen.
"Op die donderdagavond was ik een dialezing aan het voorbereiden. Daar
zaten ook drie poollichtdia's van 1989 en 1990 bij. Toen ik die op het
diascherm zag, kwam ik op de gedachte dat er misschien wel op dat moment
poollicht te zien kon zijn. Ik wist dat het helder was en besloot om eens
uit het zolderraam te kijken. In het noordoosten zag ik om 22.15 uur MEZT
en vage, rode gloed met een paar flauwe witte strepen erboven. Jawel… Poollicht!
Hoezo stom toeval! Werkelijk niet te geloven! Meteen als een bezetene een
statief, Olympus OM-1 body met draadontspanner, 50 mm, 24 mm, 17 mm en
de 8 mm fish-eye in een rugtas gestopt. Nog geen tien minuten later stond
ik op een donker volkstuinencomplex in Bodegraven-Noord, uitkijkend over
de weidse polder. Toen pas zag ik de lichtboog van west naar oost die de
hele verschijning te zien zou blijven. Vooral in het noordoosten waren
er felle, rode jets te zien, afgewisseld met felle, witte strepen. Helaas
was het niet geheel onbewolkt, maar dreef er hier en daar wat sluierbewolking
vanuit het zuidwesten over. Vooral in het lage noorden zat een donker sluiergebied.
Nederland mocht van geluk spreken dat het helder én maanloos was."
Hiermee begon voor Bert een lange waarneemnacht. Uit dit verslag en
uit de beschrijvingen van andere waarnemers kunnen we opmaken dat rond
22.00 uur MEZT het eerste hoogtepunt van die nacht moet zijn geweest. Er
zouden er nog twee volgen.
Een tweede uitbarsting
Intussen werden meer waarnemers overvallen door het fenomeen. Van Marco
Langbroek uit Voorschoten kregen we een mooie beschrijving van het tweede
poollichthoogtepunt van die nacht. Hij kreeg een telefoontje van Peter
Bus uit Groningen met de luchtige opmerking: "er schijnt poollicht te zijn."
We laten Marco even aan het woord:
"Aan de noordelijke rand bevond zich de aanzet van de blauwgroene band
over het noorden. Met op de voorgrond de verlichte toren van de dorpskerk
op ongeveer een kilometer afstand, was dit een buitengewoon fraai en kleurrijk
gezicht, en voor mij het tweede hoogtepunt. Ondertussen formeerden zich
vanuit de band over het noorden bij tijd en wijle stralen en stralenbundels
tot aan het zenit. In het oosten, westen en nabij het zenit (gebied Grote
Beer) vormden zich regelmatig enkele minuten durende vlekken en strepen.
Ergens rond 00.00 uur MEZT vormden zich boven de heldere band in het noorden
zwakkere banden hoger aan de hemel, tot voorbij het zenit. Alhoewel er
in het zuiden nog enige cirrusbewolking aanwezig was, waren ook daar op
een hoogte van 50-60 graden groenige 'poollichtvlekken' te zien. Soms schoten
ook stralen vanuit het noorden tot voorbij het zenit het zuidelijke hemelbereik
in. Gedurende korte tijd was er in het zenit een halve krans van roodachtige
stralen te zien waarbij de stralen zich voornamelijk uitstrekten richting
westen en zuiden."
Een kleine pauze …
Na 00.00 uur MEZT zakt de activiteit even in. Sommige waarnemers zoals
Bert van Dijk en Henk Niewenhuizen geven er de brui aan en keren weer huiswaarts.
Veel waarnemers zijn behoorlijk onder de indruk van het fenomeen. Er zijn
echter waarnemers zoals Ton Couperus die toch tamelijk neutraal blijven
en een zakelijk verslag doen. Ton omschrijft zijn ervaring als volgt:
"In de nacht van 6/7 april was ik op een donkere plek in de Flevopolder,
ver van iedere bebouwing. Aan de noordelijke hemel was een fraai noorderlicht
te zien. Het waren vrijwel verticale, evenwijdige strepen en banden, vaak
groepsgewijs. In de loop van een minuut veranderde het patroon al sterk.
De strepen waren te zien van bijna noordwest tot aan noordoost, altijd
steil t.o.v. de horizon. Een enkele maal reikte een streep tot aan het
zenit. De kleur was soms neutraal wit en soms duidelijk roodachtig. Het
leek af en toe op een sterk geplooid gordijn. Het verschijnsel was sterk
wisselend in de tijd, soms nauwelijks, dan weer markant. Ik nam waar van
ongeveer 00.45 tot 03.00 uur MEZT."
De chronologische volgorde
Na die eerste uitbarstingen van poollicht zou het die nacht echter nog
niet afgelopen zijn. Het verslag van Robert Wielinga geeft goed het verloop
van de poollichteruptie van die nacht weer. Robert kijkt terug:
"Van 23.00 tot 03.00 uur MEZT was er vanuit Utrecht een fraai noorderlichtschouwspel
te zien. Rond 22.15 uur MEZT was er een flauwe indicatie van poollichtactiviteit
zichtbaar. Er was een lang rood verticaal wolkachtig lichtverschijnsel
zichtbaar in het noordoosten. Vanaf 23.00 uur MEZT ontstonden er in het
noordwesten verschillende rode wolken met geelwitte stralen die verdwenen
en weer terugkwamen in een relatief kort tijdsbestek (2 à 3 minuten).
In het noorden had de hemel vlak boven de horizon een heldere groenblauwe
kleur."
Rond middernacht was er bijna geen activiteit meer. Het leek erop dat
het voorbij was. Nu dit is het moment dat er toch al redelijk veel amateurs
onder ons op de hoogte waren gebracht van dit fenomeen niet wetende dat
het grote moment nog moest beginnen. Robert vertelt:
"Rond 01.00 uur MEZT kijk ik nog even naar buiten. En…. mijn hart begint
sneller te kloppen. Er waren ineens veel rode 'wolken' zichtbaar en vijf
minuten later was meer dan de helft van de hemel verlicht door de aurora.
De kleur was bloedrood met heldere gele stralen. De blauwgroene gloed aan
de noordelijke horizon bereikte een hoogte van ongeveer 30 graden. Het
geheel leek samengevoegd door een dunne witte band."
Het grote moment
We schakelen weer over naar Bert van Dijk in Bodegraven. Hij is alweer
huiswaarts gekeerd met in zijn gedachten een al mooie poollichtwaarneming.
Bert vervolgt zijn relaas:
"Eenmaal thuisgekomen, pakte ik mijn rugtas uit en haalde het filmpje
uit de camera (20 opnamen gemaakt). Om 00.30 uur MEZT besloot ik uit nieuwsgierigheid
toch nog een laatste blik uit het zolderraam te werpen, en … tot mijn verbazing
begon de gehele noordelijk hemel zowaar weer sterk op te lichten!! De rode
gebieden met felle strepen waren letterlijk niet van de lucht! Ongelooflijk!
Als een razende de rugtas weer ingepakt en alle beslagen objectieven in
mijn warme jaszakken gepropt, hopende dat ze na een kwartier weer bruikbaar
zouden zijn. Geen tijd te verliezen. Tien minuten later stond ik weer op
mijn stek in Bodegraven-Noord en zag een werkelijk prachtig poollicht.
Zo mooi was het die avond nog niet geweest! Sterker nog, zo fraai had ik
het in 1989 en 1990 ook niet gezien. Tot voorbij het zenit was de lucht
fel rood gekleurd en het viel me op hoe licht het op de grond was geworden.
Snel werd de 8 mm fish-eye van stal gehaald en een 20- tot 30-tal seconden
belicht op F/2. 8 (volle opening). Het leek overal te zijn. Zelfs tot de
Grote Beer (zenit) en voorbij het sterrenbeeld Leeuw! Na 02.15 uur zakte
de activiteit af tot slechts een lichtboog in het noorden en enkele flauwe
oplevingen. Het was inmiddels windstil geworden en de mistbanken vormden
een witte deken over de polder. Ze leken wel schapen die leken te zweven.
Ik nam het zekere voor het onzekere en heb tot 03.00 uur MEZT afgewacht
op een eventuele nieuwe opleving, maar het mocht niet meer baten. Om 03.10
uur kwam ik thuis en na en warme mok thee en een kort verslag dook ik stipt
om 03.30 uur uur mijn bed in. Over vier uur zou de wekkerradio weer aflopen
(gaap!). Om 04.30 uur uur een allerlaatste blik door het zolderraam: de
hemel was voor 80% bedekt met sluierbewolking en de lichtboog in het noorden
was niet meer zichtbaar…"
Poollicht in Puimichel
Het waarnemen van poollicht in onze omgeving is al zeldzaam. Maar dat het
zowel in Italië als in Zuid-Frankrijk zichtbaar is, is wel erg uniek.
Geert Vandenbulcke was begin april naar Puimichel getrokken voor het maken
van lang belichtte astro-opnamen. Geert beschrijft zijn ervaringen als
volgt:
"Van 5 tot 8 april was ik samen met enkele leden van de UK CCD Group
in het zuiden van Frankrijk om er vooral CCD opnamen te maken onder een
goed donkere hemel. Terwijl de SBIG ST-7 CCD automatisch werkte kon ik
ook een Vixen reismontering bedienen. Die montering volgt uitstekend met
objectieven tot zo'n 150 mm brandpuntsafstand, zonder dat actief met een
volgkijker moet worden gecontroleerd. Op de reismontering stond een Mamiya
645 met Ektachrome 200 diafilm. Bedoeling was verschillende sterrenbeelden
te fotograferen. Op de avond van 6 april merkte één van de
aanwezigen op dat er een ongewone rode gloed net boven de noordelijke horizon
zat die er de vorige avond niet was, maar we schonken er weinig aandacht
aan op dat moment. Toen ik omstreeks 23.00 uur MEZT net een nieuwe CCD-belichting
had gestart en naar het noorden keek kon ik mijn ogen niet geloven: een
uitbarsting van poollicht en dat op 44° NB! Iedereen werd verwittigd en
al gauw stonden we allen het fenomeen te bewonderen. Blauwgroene stralen
op een dieprode achtergrond kwamen af en aan en reikten soms hoger dan
de Poolster. Pas minuten na de aanvang van het fenomeen, toen het al weer
aan het afnemen was, dacht ik aan de fotocamera! Toen het poollicht zo
goed als verdwenen was, werd het werk met de CCD-camera's hervat, maar
ik keek regelmatig naar het noorden in geval van... en jawel, om 01.30
uur MEZT was het weer prijs. Deze keer was er minder structuur in de aurora
te zien, maar opmerkelijk waren de snel opkomende en weer verdwijnende
'blauwwitte stralen' die soms zelfs tot in het zenit reikten."
Aurora website
Tot slot willen we nog even wijzen op enkele leuke websites waar men meer
te weten kan komen over poollicht. De eerste site is van Peter Pulles te
Arkel. Op zijn site kunnen we enkele mooie opnamen zien die hij zelf gemaakt
heeft. Ook geeft Peter wat achtergrond informatie over fotografie en filmgebruik.
Verder is er info over zonneactiviteit etc. te vinden. Zijn site is:
<http://beam.at/aurora>.
Een andere leuke site die men moet bezoeken is van Robert Wielinga.
Op zijn site zijn ook eigengemaakte opnamen te zien met een beschrijving
van zijn waarnemingen van die nacht. <
http://utopia.knoware.nl/users/rpw/astro/aurora/conj&aurora.htm>
Rest ons alleen nog de toewijzing van het predikaat 'foto van de maand'.
Die prijs gaat deze maand naar Cees Bassa en Peter den Hartog uit Utrecht.
Hiermee eindigen we een toch wel aparte editie van deze 'amateurs actief'
waarin we alle inzenders willen bedanken voor het zeer snel leveren van
prachtige beschrijvingen en opnamen van 'de nacht om nooit te vergeten'
Oud-Zenitredacteur Baltus Zwart publiceerde in Zenit april 1983 twee
artikelen over poollicht: De hemel in brand, pag. 144-155; Nederlanders
zagen noorderlicht, pag. 183-185.
(c) 2000 Stichting "De Koepel"
