Zenit in september 2010

Themanummer planeetatmosferen

Dit blad is een bijzondere, gecombineerde uitgave van twee aparte bladen. Het blad Zenit wordt uitgebracht door Stichting 'De Koepel' en is een populair-wetenschappelijk maandblad over sterrenkunde, weerkunde, ruimteonderzoek en aanverwante wetenschappen en technieken. Het blad Ruimtevaart is de pijler van de Nederlandse Vereniging voor Ruimtevaart (NVR) en heeft tot doel belangstellenden te informeren over ruimtevaart.
De werelden van sterrenkunde, weerkunde en ruimtevaart zijn nauw met elkaar verbonden. Satellieten worden al zo'n 50 jaar lang gelanceerd om zowel de ruimte als de aarde te verkennen en hebben onze kennis over de kosmos enorm uitgebreid. Ook de kennis over weer en klimaat heeft door gebruik te maken van satellieten letterlijk een enorme vlucht genomen. Dit speciale themanummer gaat over planeetatmosferen: een grand tour langs alle planeten van het zonnestelsel ligt voor u in het verschiet. Gerenommeerde Nederlandse wetenschappers zijn bereid gevonden om de laatste stand van zaken op het gebied van planeetonderzoek, en meer specifiek de atmosferen van planeten, met u te delen. Niet alleen de planeten van ons zonnestelsel komen aan bod, maar ook planeten bij andere sterren. Deze zogeheten exoplaneten worden aan de lopende band worden ontdekt. De redactie van dit themanummer wenst u veel leesplezier!

De inhoud van dit themanummer sluit aan bij dat van het symposium over planeetatmosferen, dat op 9 oktober 2010 door KNVWS en NVR werd georganiseerd. Lees meer...

368     Het ontstaan van sterren en planeten

Rens Waters
Zijn wij alleen? Dit is een vraag die demensheid al eeuwenlang bezighoudt. Sterrenkundigen proberen een bijdrage aan het antwoord op die vraag te leveren door te speuren naar planeten bij andere sterren en dan vooral naar planeten zoals de aarde. Die zoekactie naar 'exoplaneten' bleek erg lastig en pas sinds 1995 is deze succesvol. Op dit moment zijn al meer dan 400 exoplaneten bekend, velen daarvan in planetaire systemen met meer dan één planeet. Door dit vergelijkend onderzoek aan andere planetenstelsels is onze kennis over het ontstaan van sterren en planetenstelsels intussen sterk gegroeid.

374     Raadselachtige reuzen

Niek de Kort en Imke de Pater
Jupiter en Saturnus zijn verreweg de grootste planeten van ons zonnestelsel en bezitten de grootste planeetatmosferen die we in detail kunnen bestuderen. Beide gasreuzen bestaan voor het overgrote deel uit waterstof en helium, afkomstig uit de gas- en stofwolk waaruit de zon en planeten zo'n 4,5 miljard jaar geleden zijn ontstaan. In met name de laatste drie decennia zijn we heel veel details over deze planeten te weten gekomen dankzij onderzoek met moderne, grote aardse telescopen, de Hubbleruimtetelescoop en andere missies. Ondanks de stortvloed aan gegevens die dit alles heeft opgeleverd, geven de reuzen hun raadsels maar moeilijk prijs.

383     IJsreuzen: een klasse apart

Niek de Kort en Imke de Pater
De verre planeten Uranus en Neptunus worden vaak nog versleten voor kleinere uitgaven van hun grote broers Jupiter en Saturnus. Nieuwe inzichten tonen aan dat dit niet terecht is. De twee planeten vormen een klasse apart: de ijsreuzen. Niet alleen hebben ze een andere interne opbouw, ze bevatten aanzienlijk meer water, ammoniak enmethaan. En ook onderling vertonen ze sterke verschillen.

390     Méér atmosfeer in de ruimte

Kees Floor
Rond zonsondergang is er in de vrije natuur bij vrij uitzicht veel te zien en te beleven. De zon kleurt rood en vertoont een afplatting en de hemel en de bewolking nemen afwijkende kleuren aan. Naarmate de zon lager staat, legt het licht een langere weg af door de atmosfeer en zijn de effecten duidelijker te zien. Wat voor waarnemers op het aardoppervlak geldt, gaat in nog sterkere mate op voor de ruimtevaarders van het internationaal ruimtestation ISS. Het zonlicht kan voor waarnemers in hun positie grotere afstanden afleggen door de atmosfeer en de effecten zijn daarbij nog meer uitgesproken.

392     Korte berichten met onder meer een Kosmic relief en de Terugblik

394     De mens en het aardse klimaat

Rob van Dorland
Het klimaat op aarde verandert. Dit is altijd zo geweest en zal ook altijd zo blijven. De mens doet daar nu een schep bovenop. Vanaf het midden van de vorige eeuw is het grootste deel van de waargenomen temperatuurstijging zeer waarschijnlijk het gevolg van de uitstoot van broeikasgassen. Gegeven het tempo van de verbranding van fossiele brandstoffen in combinatie met de lange verblijftijd van CO₂ in de atmosfeer, is de verwachting dat ook de komende eeuw de menselijke invloed op het klimaat dominant zal zijn. Reeds waargenomen veranderingen, zoals gemiddeld hogere temperaturen, een stijgende zeespiegel en veranderingen in neerslag en extreem weer, zullen verder doorzetten. Er zijn steeds meer gegevens en argumenten die dit beeld versterken en onderbouwen.

401     De aardatmosfeer gezien vanuit de ruimte

Ilse Aben, Pepijn Veefkind en Pieternel Levelt
Wat gebeurt er met ons klimaat? Wat is de luchtkwaliteit in Nederland en in de rest van de wereld? Hoe staat het eigenlijk met het herstel van de ozonlaag? Wetenschappers proberen met metingen en complexe modellen deze vragen te beantwoorden. Satellietinstrumenten spelen hierbij een cruciale rol. Sinds eind jaren tachtig zijn Nederlandse wetenschappers van het KNMI, SRON, RIVM en universiteiten hierbij actief betrokken.

408     Het broeikaseffect op aarde en haar buurplaneten

Rob van Dorland
Op aarde wordt de broeikaswerking van de atmosfeer hoofdzakelijk bepaald door waterdamp (H₂O) en kooldioxide (CO₂). Alle componenten tezamen leveren een natuurlijk broeikaseffect op van 33ºC. De buurplaneten, Venus en Mars, hebben een atmosfeer die vrijwel helemaal uit het broeikasgas kooldioxide bestaat. Door de zeer hoge luchtdruk op Venus bevat haar atmosfeer veel meer massa aan kooldioxide dan de ijle atmosfeer van Mars. Venus is de broeikasplaneet bij uitstek: haar atmosfeer verhoogt de oppervlaktetemperatuur met ongeveer 500ºC. Op Mars is het natuurlijke broeikaseffect slechts enkele graden. In dit artikel laten we zien welke parameters van belang zijn voor de sterkte van het broeikaseffect in een planeetatmosfeer.

415     Het weer in juni 2010, juli 2010, en het noodweer van 14 juli

418     Koude schatkamers

Eddy Echternach
Nog niet zo heel lang geleden zag het zonnestelsel er vrij simpel uit. Om de zon draaiden negen planeten, waarvan de grootste een stuk of tien manen hadden. Verder was er dan nog het kleine grut van planetoïden en kometen. En uit de banen die veel kometen volgden, bleek dat ook de donkere buitenwijken voorbij Pluto bepaald niet leeg konden zijn. Inmiddels is het beeld van ons zonnestelsel aardig gekanteld. Er zijn veel meer manen gevonden, en Pluto blijkt in het gezelschap te zijn van een hele schare soortgenoten.

425     Exoplaneten

Remco de Kok
De mogelijkheid dat er leven bestaat op een planeet buiten ons zonnestelsel heeft altijd erg tot de verbeelding gesproken. Veel mensen, van kind tot filosoof en van astronoom tot science-fictionschrijver, hebben zich wel eens afgevraagd hoe planeten rond andere sterren eruit zien en of er leven in het heelal is. Pas sinds 1995 is het daadwerkelijk mogelijk om zulke planeten rond andere sterren, ook wel exoplaneten genoemd, waar te nemen. De technologische middelen, die deze waarnemingen mogelijk maken, worden nu met beide handen aangegrepen met als gevolg een ware explosie van ontdekkingen. Het aantal ontdekte exoplaneten bedraagt nu meer dan 450 en tot op heden verdubbelt dit getal ongeveer elke 2,5 jaar. Van de meeste van deze planeten weten we niet zo heel veel en dat komt voornamelijk door de manier waarop de meerderheid van deze planeten wordt ontdekt.

429     Sterretjes

430     Agenda